Olann (Fillteán Fíricí)

Dé hAoine, an 9ú Deireadh Fómhair 2026


Tá olann in úsáid ag an chine dhaonna leis na mílte bliain chun muid a choinneáil te san aimsir fhuar. Is ábhar nádúrtha í a fhaighimid ó na caoirigh. 


Ní nach ionadh, mar sin, go mbíonn aird á díriú ar an ábhar seo le linn mhí Dheireadh Fómhair - Mí na hOlla. Ag an am seo bliana, bíonn na hoícheanta ag éirí níos faide agus an aimsir ag éirí níos fuaire. Bímid ag smaoineamh ar éadaí breise nó éadaí níos teo a chur orainn as seo amach go dtiocfaidh an dea-aimsir ar ais thart faoi Cháisc na bliana seo chugainn. 


Má amharcann tú ar do chuid éadaí, is cinnte go mbeidh ball éadaí agat atá déanta as olann - geansaí, mar shampla, nó hata agus miotóga. Is ábhar speisialta í an olann nach ligeann an teas éalú as do chorp. Tugaimid “ábhar inslitheach” ar ábháir cosúil leis sin, a choinníonn teas istigh. 


Tá an olann chomh maith sin ag coinneáil teasa istigh go n-úsáidtear í fosta leis an teas a choinneáil istigh i dtithe. In amanna, cuirtear olann i ndíon an tí leis an teas a cheapadh istigh sa teach.

(olann á cur faoi dhíon an tí)


Le caoga bliain anuas, nó mar sin, bhí daoine ag déanamh go leor éadaí amach as plaisteach agus ábhair eile atá saorga, nó cruthaithe ag daoine. Sa lá inniu, áfach, táimid ag aithint gur fearr pilleadh ar na seandóigheanna agus ar na seanábhair, cosúil le holann. Mar ábhar nádúrtha, lobhann sí go furasta sa talamh nuair a éiríonn sí sean agus caite. Ní dhéanann sí dochar ar bith don timpeallacht, mar a dhéanann na héadaí atá déanta as plaisteach, mar shampla. 

(Caitear seanéadaí, agus rudaí eile, atá déanta as plaisteach amach sa bhruscar. Is minic a chríochnaíonn siad i ndumpa mar seo ar deireadh.)


Ar smaoinigh tú riamh cá as ar tháinig do gheansaí olla? Bhuel, lig dom na céimeanna sa phróiseas a mhiniú duit.


Céim 1: Bearradh gruaige! 

Fásann an chaora cóta tiubh olla san fhómhar chun í fein a choinneáil te i rith an gheimhridh. Ach, faoi dheireadh an earraigh, bíonn an aimsir ag téamh arís agus ba mhaith leis an chaora fáil réitithe lena cóta tiubh olla. Bíonn na caoirigh sásta nuair a dhéanann an feirmeoir iad a lomadh (nó a bhearradh) san earrach. 


Céim 2: Folcadh

Bailíonn an feirmeoir an lomra (an olann ar fad a bhearr sé / sí de na caoirigh). Ná déan dearmad go gcaitheann na caoirigh a saol taobh amuigh ar fheirm agus is féidir leo éirí salach. Mar sin, cuirtear an lomra chuig monarcha, áit a nítear é i bhfolcadán mór lán uisce agus sobal gallúnaí. 


Céim 3: Scuabadh

Anois, tá an olann glan, ach tá sí uilig ceangailte le chéile i bprácás mór lán snaidhmeanna. Caithfear í a scuabadh. Bíonn meaisín mór sa mhonarcha a dhéanann an olann a scuabadh go dtí go mbíonn sí néata. (Cardáil an t-ainm a thugtar ar an phróiseas sin.)



Céim 4: Fáscadh (nó, An Snáth a dhéanamh)

Castar an olann ghlan néata thart ar a chéile le snáth a dhéanamh. Nuair a chastar an olann thart ar a chéile go teann, déanann sé snáth atá láidir.


Céim 5: Dathú

De ghnáth, bíonn olann bán, dubh nó donn. Le dathanna eile a fháil, cuirtear na snáthanna isteach i bpotaí móra ina mbíonn péint agus uisce. Seo mar a fhaighimid dathanna geala difriúla, amhail glas, dearg nó corcra. 


Céim 6: Éadaí a dhéanamh (Fíodóireacht)

Is féidir éadaí a dhéanamh as an snáth ar dhá bhealach - fíodóireacht nó cniotáil. Déantar fíodóireacht ar mheaisín mór darb ainm “seol”. 


Ní bhíonn móran trealaimh de dhíth le cniotáil a dhéanamh.


Agus sin mar a dhéantar éadaí deasa teo as olann na gcaorach.


Ceisteanna

  1. Cad chuige a bhfuil olann in úsáid ag daoine leis na mílte bliain? 
  2. Cad é a dhéanann “ábhar inslitheach”?
  3. Cad é an úsáid eile, diomaite d’éadaí a dhéanamh aisti, a bhaintear as olann, de réir an ailt?
  4. Cad chuige a bhfásann an chaora cóta tiubh olla san fhómhar?
  5. Cad é an t-ainm a thugtar ar an phróiseas sa mhonarcha ina ndéantar an olann a scuabadh go dtí go mbíonn sí néata?
  6. Cad chuige a bhfuil olann níos cairdiúla don timpeallacht ná éadaí atá déanta as plaisteach?
  7. Cad é an t-ainm ceart a thugtar ar an phróiseas ina ndéantar an olann a scuabadh?
  8. Cad é an t-ainm atá ar an ghléas / mheaisín a úsáideann fíodóirí agus iad ag fíodóireacht?


Le plé agus le déanamh

  • Tionscadal Eolaíochta: Insliú - déan taighde nó turgnamh simplí le hábhair éagsúla (cuirim i gcás, olann, cadás, scragall alúmanaim) chun a thaispeáint cén t-ábhar is fearr a ghníomhaíonn mar "ábhar inslitheach" chun teas a choinneáil istigh. (Mar shampla, cuir na hábhair éagsúla thart ar bhuidéal nó cupán d’uisce te. Cé acu buidéal / cupán a fhanann te don tréimhse is faide? Bain úsáid as teirmiméadar le teas an uisce a thomhas.
  • Scéal nó Greannán: Tarraing scéal grinn nó sraith léaráidí a thaispeánann an turas a dhéanann an olann ó na caoirigh san earrach go dtí an geansaí críochnaithe, ag úsáid na gcéimeanna sa téacs.
  • Agallamh: Pleanáil agallamh le feirmeoir áitiúil a bhfuil caoirigh aige / aici. Cad iad na ceisteanna a chuirfidh tú ar an fheirmeoir?

meas